Evropska komisija je nedavno procijenila da bi PFAS, odnosno "vječne hemikalije”, zbog svojih negativnih dejstava po ljude i okolinu mogle da koštaju građane EU čak 440 milijardi evra do 2050. godine.
ADVERTISEMENT
Dr Konstantin Ilijević sa Hemijskog fakulteta u Beogradu objašnjava zašto su ove supstance tako štetne – i kako se trenutno borimo sa ovim problemom.
U javnosti, PFAS (per- i polifluorovane supstance) su postale poznate kao "vječne hemikalije" zbog svog dugog životnog vijeka.
Iz perspektive čovjeka, "vječno" je i zrno pijeska, čiji se životni vijek u prirodi mjeri u milionima godina, međutim, za organska jedinjenja stvarno jeste neobično da posjeduju otpornost koju imaju PFAS, a koje je duguju izuzetno jakoj vezi između ugljenika i fluora.
Decenije proizvodnje i ispuštanja ovih supstanci u životnu sredinu dovele su do postepenog rasta njihovih koncentracija. One su i dalje veoma niske, ali su vremenom mnoge od ovih supstanci kontaminirale i najizolovanije sredine, a danas je teško naći čovjeka na planeti koji nema barem neku količinu PFAS u svom tijelu.
Nedavno objavljena studija Evropske komisije procjenjuje da bi negativna dejstava PFAS do 2050. godine mogla koštati građane EU astronomskih 440 milijardi evra, piše Klima101.
Zašto je potencijalna šteta od "vječnih hemikalija" toliko velika?
Zadržavaju se u našim tijelima
Kao i mnoge druge dugotrajne zagađujuće supstance, tako i PFAS imaju sposobnost da se vremenom nakupljaju u tijelima organizama, a koncentracije im se drastično povećavaju duž lanca ishrane, naveo je dr Ilijević.
Naime, kako je dodao, velike predatorske ribe mogu imati i više hiljada puta veće koncentracije PFAS u svojim telima u odnosu na vodu u kojoj žive, a kod ptica i bijelih medvjeda one mogu biti i 10.000 puta veće.
Poluvrijeme zadržavanja PFAS u ljudskom organizmu se mjeri godinama, a ove hemikalije su specifične po tome što se dobro rastvaraju u vodi, usljed čega putem krvi mogu lako dospjeti do svakog organa u našem tijelu.
PFAS, dodaje, zapravo predstavlja prilično veliku grupu od više hiljada jedinjenja među kojima nisu sva jednako opasna. Zašto su pojedine kiseline iz ove skupine (PFOA i PFOS) podigle tolike alarme čak i kad su izmerene mikrogramske količine u ispitivanim uzorcima?
Imitiraju ključne molekule u našim tijelima
"Hajde da napravimo jedno poređenje sa kiselinama iz naše okoline - uzmimo kao primjer koka-kolu, koja u jednoj boci ima približno cijeli jedan gram fosforne kiseline. Naše tijelo je više nego sposobno da neutrališe korozivno dejstvo prisutne kiseline, i to toliko efikasno da čak i djeca bez straha konzumiraju poprilične količine ovog napitka bez pretjeranih akutnih posledica. PFAS kiseline su toliko opasne zato što previše liče na masne kiseline koje se nalaze u našim tijelima", rekao je dr Ilijević.
One, kako je istakao, ne napadaju naše ćelije, već se ugrađuju u njihove strukture, i što je još opasnije, imitiraju prirodne molekule u našem tijelu koji služe za komunikaciju među ćelijama.
"Prvo što nam pada na pamet su hormoni, ali 'hemijska komunikacija' koja se odvija u našem organizmu je od presudnog značaja i za aktivaciju ili deaktivaciju gena, kao i za komunukaciju među ćelijama našeg imunološkog sistema. PFOA sama po sebi nije kancerogena, međutim, u zavisnosti od njene količine i signalnog puta na koji deluje može izazivati samoubistvo zdravih ćelija u našem tijelu, ali i ometati veoma poželjno samoubistvo kancerogenih ćelija", dodao je.
Pošto se u našem tijelu i prirodna jedinjenja zadužena za komunikaciju nalaze u izuzetno niskim koncetracijama, onda će i vrlo male količine PFAS, istakao je, moći da ometaju njihov rad, što se na krupnom planu ispoljava kao problem sa holesterolom, štitnom žlijezdom, poremećajima plodnosti, problemima imunološkog sistema, a u pojedinim slučajevima i kao kancer.
Štetne i po biljke
PFAS su sa dobrim razlogom u fokusu naučnih istraživanja, jer ne samo da su u pitanju izuzetno dugovječne, a uz to još i sveprisutne supstance, već se ispostavilo da su negativnim uticajima izloženi najraznovrsniji mogući organizmi – u koje spadaju i biljke.
Eksperimenti i istraživanja kontaminiranih lokacija su nam ukazali da je voće i povrće u stanju da koncentruje pojedine PFAS u svojim plodovima i lišću, što predstavlja dodatan rizik za ljude koji ih koriste u ishrani.
Međutim, i zdravlje samih biljaka trpi kada su izložene povećanim koncentracijama PFAS. Ni biljne ćelije nisu pošteđene oksidativnog stresa, ometanja signala, te narušavanju ravnoteža i procesa koje PFAS izazivaju i u našim ćelijama.
Kod biljaka se javlja još jedan dodatni problem usljed sličnosti između pojedinih PFAS i sapuna.
"Naime, kao što našim venama struji krv koja raznosi kiseonik i korisne materije, tako i biljke imaju sistem cjevčica kroz koje voda putuje od korena do lista, cveta i ploda. Kada se u njima formira mehurić, tj. dođe do pojave embolije, prekida se snabdijevanje lišća vodom što otežava fotosintezu, a u težim slučajevima izaziva sušenje i smrt biljke", naveo je.
Embolija se kod biljaka prirodno javlja u sušnim periodima. PFAS povećavaju vjerovatnoću pojave embolije dok istovremeno dovode do skupljanja stoma, otvora na površini lista koje su biljkama neophodne za razmjenu gasova. Sveukupno, navedeni negativni uticaji PFAS smanjuju klijavost semena, rast korijena, biomasu i prinos biljaka.
Prisustvo PFAS u biljkama je daleko ozbiljniji problem od smanjenja prinosa i nagomilavanja toksičnih supstanci u našoj hrani.
Naime, biljke su izuzetno važan ponor ugljenika iz atmosfere. PFAS bi mogle u sušnim uslovima, kojih će pod uticajima klimatskih promjena biti sve više, povećati smrtnost biljaka, ali i van toga, one ometaju fotosintezu i otežavaju rast što automatski smanjuje i vezivanje ugljen-dioksida iz vazduha.
Nakon primjera kako klimatske promjene stimulišu transport i distribuciju PFAS, vidimo još alarmantniji potencijal PFAS da pogoršavaju klimatske promjene. Ali srećom, nisu samo problemi umreženi, već su umrežena i njihova rješenja.
"Kada smo svojevremeno drastično smanjili upotrebu freona (još jedna grupa jedinjanja koja sadrži fluor) da bismo zaustavili ozonske rupe, istovremeno smo značajno usporili klimatske promene, jer freoni imaju hiljadostruko veći potencijal zagrijavanja atmosfere u odnosu na ugljen-dioksid. Koncentracija PFAS u prirodi je i dalje uglavnom relativno mala i njihova eliminacija neće zaustaviti klimatske promjene, ali će svakako dati doprinos borbi u kojoj je i najmanja pomoć neprocenjivo vredna. Još jedan dobar primer povezanosti se uočava kod upotrebe tzv. biouglja", dodao je dr Ilijević.
Biougalj, istakao je, nije u stanju da razloži PFAS, ali je dokazano da može vezati PFAS za sebe, pa čak i prepoloviti količinu u biljkama koje rastu u zemljištu sa samo par procenata biouglja.
Proizvodnja biouglja je jedan od načina da se "fiksira" ugljenik iz atmosfere, a dodaje se zemljištu da bi se zaustavio trend ispošćavanja i smanjenja organske materije koji ozbiljno ugrožava poljoprivrednu proizvodnju, pored već aktuelnih nedaća klimatskih promena.
Na kraju, koncentraciju "večnih hemikalija" u životnoj sredini, navodi dr Ilijević, možemo globalno smanjiti samo tako što ćemo prestati da ih proizvodimo. Zato je izuzetno važno da se ubrza i proširi njihova regulacija, a da se sve toksične što prije zabrane.
Smanjenje emisija PFAS na njihovom izvoru do 2040. godine bi Evropskoj uniji generisalo uštede od oko 110 milijardi evra, što je čak četvrtina iznosa štete pomenute na početku teksta. Ovo poređenje ističe važnu stratešku poruku koja je primjenjiva na sve ekološke probleme: prevencija je znatno jeftinija od dugoročne sanacije.